GLOBAL SİYASET: AFGANİSTAN

AFGANİSTAN TARİHİ :

M.Ö. 550 Öncesi : Göçebe topluluklarının en çok bulunduğu dönemlerdir. Herhangi bir devlet veya iktidar toplum yapısının izine rastlanmamıştır.

M.Ö. 550 - M.Ö. 300 : İran'da M.Ö. 590 yıllarında kurulan Pers Achaemenid İmparatorluğu, Darius döneminde Afganistan'ı yönetimi altına alır.

M.Ö. 332 - M.Ö. 300 : İskender'in ordusu Batı'dan ilerleyerek önce İran'ı, ardından da Afganistan'ı işgal eder.

M.Ö.300 - M.S. 48 : Selucid İmparatorluğu'nun hakimiyet yıllarıdır ve Afganistan'da Helenizm'in etkileri yoğundur.

M.S. 48 - 241 : Doğu'dan göçebe topluluklar halinde gelen Kuşhan kabileleri Selucid egemenliğine son verir ve Afganistan'ın Kapisa kentinde devletleşirler. Bu kabilelerin doğu ile bağlantılarının sıkı olmasından dolayı ticaret etkinleşir ve ipek yolu adı verilen doğu ile batı arasındaki ilk ticaret ağı kurulmuş olur. Afganistan'da Budizm'in etkileri bu dönemde artar.

241 - 962 : Feodal kabileler ve göçebe kavimlerin yoğun şekilde yer değiştirdiği bir dönemdir. Belli bir hanedanlığın iktidarı söz konusu değildir. Ayrıca İslam dininin Afganistan'da yayılması bu döneme rastlar.

962 - 1186 : Gazne Devleti'nin dönemidir. Gazne Başkent olmakla birlikte Saray kışları Bost (Lashkargah) şehrine taşınırdı. Bu kent Afganistan'da sanat merkezi haline getirilmiştir.

1186 - 1220 : Ghorid Hanedanlığı Gazneliler'in hakimiyetine son verir.

1220 - 1332 : Cengiz Han ile başlayan Moğol istilaları dönemidir.

1364 - 1506 : Moğol soyundan Timurlenk'in Afganistan'ı işgaliyle Timur İmparatorluğu'nun hakimiyeti Afganistan'da başlar. Ayrıca bu dönemde başkent olan Herat kenti yeniden yapılanır ve önemli bir ticaret merkezi haline gelir.

1506 - 1709 : Moğol soyundan Babür, Kabil başkent olmak üzere kendi adını taşıyan Babür Hanedanlığını kurar.

1709 - 1747 : Babür Devleti, iktidar hesaplaşmalarından dolayı bir kaos ortamına sürüklenir ve yıkılır. Yaklaşık 40 yıllık bir iç savaş dönemi yaşanır. Afganistan'da 1747'ye kadar meşru bir iktidar yoktur.

1747: Ahmed Şah Durrani, modern Afganistan'ın ilk adımını Kandahar'da atar. Afganistan'ın yeniden yapılanma ve aydınlanma süreci bu dönemle başlamıştır.

1826 - 1863 : Emir Dost Muhammed Dönemidir. İlk Afgan - Britanya savaşı (1839 - 1842) bu dönemde yaşanmıştır.

1863 - 1879 : Emir Sher Ali Dönemidir İkinci Britanya - Afgan savaşı (1878 - 1880) bu dönemde olmuştur. Savaşın nedeni, Rusların bölgedeki avantajını azaltmak ve güney denizlerine inmesini engellemekti. Önce Sher Ali Birlikleri kolayca dağıtıldı ancak işgal güçleri Kabil'e girdikten sonra kabile reisleri önderliğinde çıkan isyanlar sonucunda Britanyalılar Afganistan'ı terk etmek zorunda kaldılar.

1880 - 1901 : İsyan liderlerinden ve Sher Aliailesinden Abdurrahman Han Afganistan'ın yeni lideri oldu. Kabil merkezli Krallık 1880'de ilan edilmiş oldu. Ayrıca Abdurrahman Han, "Modern Afganistan"ın kurucusu olarak haklı bir üne sahip oldu.

Afganistan ile mevcut komşuları arasındaki sınırlar yoktu ve bölge Rus Çarlığı ile İngiliz idaresindeki Hindistan arasında tampon bölge olarak kullanılmaktaydı.

Abdur Rahman Han, bölgedeki kontrolünü ve liderliğini genişletmek amacıyla, Kabil'de tek lider olarak hükümranlığını korumak için binlerce din kökenli gruplarla savaştı. Yeni teknolojileri tanıttı ve ölmeden önce değişik dinlerden farklı insanları tek yönetim olan monarşi altında toplama çalışmalarında başarılı oldu.

1901 - 1919 : Abdurrahman Han'ın en büyük oğlu Habibullah Han'ın kral olduğu dönemdir.

Babası Abdur Rahman'ın başlattığı modern Avrupa teknolojisinin ülkeye tanıtımını daha da ileriye götürdü. Batılı fikirler ve tarzlar, Afgan Kraliyet Mahkemesi'ni ve üst sınıfı etkiledi. Üst sınıf, Afganistan'ın çevre bölgelerde yaşayan insanlarından daha fazla insana ulaşmıştır. Avrupa'nın ideolojik ve sosyal etkileri hissedilmekteydi. Ülke ve halk, çok kısa bir zaman içinde dış dünyaya açıldı.

Habibullah Han'ın 1907'de Britanya sömürgesi olan Hindistan'ı ziyaret etti. Britanya ile ilk diplomatik ilişkiler başlamış oldu. I. Dünya Savaşı'nın başlamasıyla kendilerini savaşa itmek isteyen idarecilere karşı durdu ve tarafsızlık politikası izledi.

1919 : Habibullah 20 Şubat 1919 tarihinde, İngiliz karşıtı hareketle birleşen kişiler tarafından öldürüldü ve Britanya aleyhtarı olan Habibullah'ın oğlu Amanullah başa geldi. İngilizlerle iyi ilişkiler geliştirmiş olan Habibullah'ın öldürülmesi, Britanya ile Afganistan arasında 3. savaşın başlamasına neden oldu.

19 Ağustos 1919 : Ülkeyi İngiltere'nin sömrügesi altına almaya çalışan İngiliz güçlerine karşı yapılan Üçüncü Savaş'tan sonra Afganistan tekrar bağımsızlığını kazandı. O günden sonra dünyadaki bütün Afganlar, her yıl 19 Ağustos'u Bağımsızlık Günleri olarak kutlarlar.

1919 - 1929 : Amanullah Han Dönemi

Ravalpindi Barış Anlaşması Britanya ile Afganistan arasında 8 Ağustos 1919 tarihinde imzalandı ve 1921 yılında değiştirildi. Böylece Afganistan tam bağımsız ve uluslararsı politikada meşru bir ülke olarak tanınmayı gerçekleştirdi

Amanullah Han, bağımsızlıkçı ve ilerici yönleriyle Afganistan'ı reformlarla geliştirmeye ağırlık verdi. Avrupa'da yaşanan gelişmeleri yakından takip etti ve geliştirilen yeni teknolojileri Afganistan'a da taşımaya gayret etti.

Afganlar, Sovyetler Birliği'ndeki yeni bolşevik rejim ile bir dostluk antlaşması imzaladı. Böylelikle Afganistan, Sovyet Hükümeti'ni tanıyan ilk ulus oldu. Ve iki hükümet arasında "özel bir ilişki" kuruldu. Ve bu ilişki, Sovyetler Birliği'nin ilişkiden çıkar sağlayarak Afganistan'a girdiği Aralık 1979 ayına kadar devam etti.

Amanullah Han, anayasal ve idari değişiklikleri de kapsayan 10 yıllık reformlara resmi olarak başladı. Kadınların peçelerini kaldırtarak, karma okulları kurarak mollaların ve din adamlarının tepkisini topladı. Sosyal reformları, muhafazakar güçlerin ciddi muhalefetine neden oldu.

Kasım 1928'de iç savaş patlak verdi ve Baccheh Saqqow (Su Taşıyıcısı'nın Oğlu) adlı bir Tacik önderliğindeki dinci örgüt Kabil'i işgal etti.

1929 yılında, Amanullah Han iktidarı büyük oğlu İnayatullah'a bırakmak için 14 Ocak 1929 tarihinde tahttan ayrıldı. Fakat Bacceh Saqqow, kendisini Afganistan'ın Emiri Habibullah Gazi (Habibullah II) olarak ilan etti.

Amanullah Han tahtını tekrar ele geçiremedi ve İtalya'ya sürgüne gitti. 1960 yılında Zürih'te vefat etti.

1929 - 1933 : Muhammed Nader Şah

Habibullah II, Muhammed Nadir Han, ağabeyleri ve Amanullah'ın kuzenleri tarafından tahttan indirildi. 10 Ocak 1929 tarihinde Habibullah II'nin kısa saltanatı sona erdi ve 17 adamı ile birlikte idam edildi.

Bir önceki monarşi ailesinin kendileri ve halk arasında yakın ilişki kurmasından dolayı Kabile Meclisi, Nader Han'ı Şah olarak ilan etti ve muhalifler kanlı bir şekilde ortadan kaldırıldı.

Nader Şah, 1931 yılında islamcı dini liderleri memnun eden daha muhafazakar bir yeni anayasa çıkardı (peçe tekrar geldi). 1920'lerde küçük çapta sanayi projelerine başlayan bir kaç girişimcinin liderliği altında Afgan ekonomisi gelişti

Nader Şah, 8 Kasım 1933'te öldürüldü.

1933 - 1973 : Zahir Şah Dönemi

Nader Şah'ın oğlu 19 yaşındaki Prens Zahir, Şah ünvanına sahip oldu. Afganistan 40 yıl daha monarşi olarak devam etti.

1953 : General Mohammed Daud başbakan oldu.

Ekonomik ve askeri yardımlar için Sovyetler Birliği'ne dönüldü. Peçenin kaldırılması gibi bir çok sosyal reformların tanıtılması.

1955 : Afganistan, ABD'ye askeri bağlar için yaklaşır ancak Washington ülkeyi önemsiz görür.Bunun üzerine Afganistan, Moskova ile bağları geliştirir.

1963 : Afganistan'ı monarşiden cumhuriyete taşıyan Mohammed Daud, başbakanlık görevinden istifaya zorlanır.

1964 : Anayasal Monarşi ilan edilir. Fakat bu durum siyasi polemiğe ve güç mücadelelerine neden olur.

1973 : Mohammad Daud darbe ile iktidarı ele geçirir ve cumhuriyet ilan eder. Batılı güçlere karşı Sovyetler Birliği ile birlikte olur.

Tarzı, kendisine karşı birlik olan sol kanatı muhalefetten vazgeçirtir.

Kral Zahir Şah, Afganistan dışında kalır.

17 Temmuz 1973 : Afganistan Cumhuriyet Hükümeti, Afganistan'ın ilk Cumhurbaşkanı olarak Han ile birlikte kurulur.

27 Nisan 1978 : Sovyetler Birliği yanlısı solcular Afganistan'da yeni bir darbe yaparlar. Nur Mohammed Taraki başbakan, Babrak Karmal ve Hafizullah Amin başbakan yardımcıları olurlar. Yeni hükümet Sovyetler Birliği tarafından hemen tanınır.

General Daud iktidardan indirilir ve solcu Halkın Demokratik Partisi üyeleri tarafından öldürülür. Partinin Khalq ve Parcham grupları ayrılır ve bunun sonucunda da bir çok Parcham lideri ya öldürülür ya da sürülür.

Aynı zamanda, sosyal değişiklikleri reddeden muhafazakar islamcı ve etnik liderler, ülke içinde silahlı ayaklanmalara başlarlar.

1978 Yaz Taraki rejimi; faizin, kadınlar için eşit hakların, toprak reformlarının ve idari derecelerin elimine edilmesi gibi marksist-leninist reformları açıklandı. Reformlar üzerine şiddetli protestolar patlak verdi.

Taraki'nin siyasi baskısı, diğer kişileri muhalif durumuna çevirmiştir.

28 Mart 1979 : Hafizullah Amin başbakan olur. Ancak, Taraki diğer yüksek siyasi görevlere sahiptir. Ülke içinde isyanlar artar ve Afgan ordusu çöker. Amin rejimi Sovyetler'den askeri yardım talep eder ve alır.

14 Eylül 1979 : Taraki ve Amin arasındaki çekişme, Taraki'yi iktidardan uzaklaştırır. Kabil'deki solcu liderler Hafizullah Amin ve Nur Mohammed Taraki arasındaki güç kavgası, Amin'in kazanması ile sonuçlanır.

10 Ekim 1979 : Taraki, Amin destekçileri tarafından öldürülür. Ülke içindeki isyanlar devam eder ve Afgan ordu gücü yıkılır. Sonunda Sovyetler Birliği, Amin'in ortadan kaldırılması için askeri birlik yollar.

24 Aralık 1979 : Sovyetler Birliği, Afganistan'ı işgal etmeye başlar. Halkın Demokratik Partisi Parcham Grubu Lideri Babrak Karmal, Sovyet askerleri tarafından desteklenerek yönetici olur. Fakat rejim karşıtı direnişin şiddeti, Sovyet güçleri ile savaşan değişik mücahit grupları ile artar.

ABD, Pakistan, Çin, İran ve Suudi Arabistan isyancı gruplara para ve silah yardımında bulunurlar. İsyancı gruplar kendilerine "mücahit" (Farsça anlamı Savaşçı) demektedirler.

27 Aralık 1979 : Amin ve bir çok destekçisi, Kabil'e doğru hareket eden Sovyet askerlerince öldürülür.

1984 : Reagan yönetiminde Mücahitler'e gizli askeri yardım artar.

1985 : Mücahitler, Sovyet güçlerine karşı birliktelik oluşturmak için Pakistan'da bir araya gelirler.

Afgan nüfusunun yarısının savaşla yok olduğu sanılmaktadır. Ve bir çoğu da komşu olan İran veya Pakistan'a kaçmışlardır.

Sovyetler'in yeni lideri Mikhail Gorbachov, Afganistan'dan askerini çekeceğini söylemektedir.

1986 : ABD, Mücahitler'e Sovyet helikopterlerini vurmak için Stinger füzeleri sağlar.

25 Şubat 1986 : Sovyet Lideri M.Gorbaçov, Afgan Savaşı'nın geleceğine ilişkin karamsarlığını, savaşı "kanayan yara" şeklinde tanımlayarak ifade etmiş, "yakın gelecekte askerlerin evlerine dönmelerini istediğini" belirtmiştir.

4 Mayıs 1986 : Kremlin, Babrak Karmal'ı içte politik bir çözüm bulmak amacıyla görevden almış, yerine gizli polis başkanı Dr. Sayid Mohammad Najibullah'ı atamıştır.

Kasım 1987 : Yeni Afgan Anayasası kabul edildi. Najibullah, Sovyetler'in desteğini alarak başkan seçildi.

1989 : Son Sovyet askeri birliği Afganistan'dan ayrıldı. Ancak, sivil savaş mücahit gruplarının Najibullah'ı devirmek için yaptıkları baskılarla devam etti.

1991: Amerika ile Sovyetler Birliği, kendi taraflarına askeri yardımları kesme konusunda karar aldılar.

15 Nisan 1992 : Mücahitler ile diğer islami gruplar Kabil'e yöneldiler. Afganlı isyancılar, gizli polis şefi General Abdul Rashid Dostum'un yardımlarıyla şehire girerek, Başkan Najibullah'ı ele geçirmeyi başardılar.

30 Aralık 1992 : Sayıları 1300'ü aşan temsilciyle, isyancılar, ve dini liderler bir an önce islam cumhuriyeti oluşturmak amacıyla bir araya geldiler. Burhanuddin Rabbani'yi başkan seçtiler. Ancak, isyancıların bir kısmı Rabbani'nin liderliğini boykot etti ve aralarında çatışmalar başladı.

Mart 1993 : Kabil dışındaki isyancı grup Gulbuddin Hekmetyar'ı kendilerinin başkanı olarak ilan etti. Hekmetyar, Hizb-i İslami'nin lideriydi ve CIA tarafından desteklenen tüm isyancı grupların en etkilisiydi.

17 Haziran 1993 : Hekmetyar, resmi olarak and içti.

1994 : Ayrılıklardan kaynaklanan mücadeleler devam etti. Taliban, önce Kandahar ili güneyinde, sonraki 2 yıl da batı, doğu ve güney Afganistan'da gücünü göstermeye başladı.

Kasım 1994 : Hekmetyar ve kendisine bağlı gerilla grubu Kabil bölgesine yöneldiler ve Rabbani'yi ortadan kaldırmaya çalıştılar. İki yıl boyunca doğu, batı ve güney Afganistan'ı istila ettiler.

19 Haziran 1996 : Hekmetyar, eski düşmanı Rabbani ile bir barış imzaladı ve Kabil'de başbakan oldu.

Eylül 1996 : Taliban, Kabil'de kontrolu ele geçirdi ve islamın en katı şeklini devreye sokarak kadınlara çalışma yasağı ile organ kesilmesi, idam gibi çeşitli dini cezaları uygulamaya başladı. Rabbani, kuzeydeki anti-Taliban güçlere katılmak amacıyla bölgeden kaçtı.

1998 : Deprem nedeniyle binlerce insan öldü. Clinton yönetimi, Afganistan'a yönelik füze saldırılarına başladı ve Usame bin Ladin'i Amerika Elçilikleri'ne yönelik bombalama olaylarından sorumlu tuttuğunu açıkladı.

1999 : Birleşmiş Milletler, Usame bin Ladin'in mahkemeye çıkarılmasını sağlamak için Afganistan'a ekonomik yaptırımlar ve ambargolar uygulamaya başladı.

Ocak 2001 : Birleşmiş Milletler, Taliban'ın Usama bin Ladin'i teslim etmesi için yeni yaptırımları gündeme getirdi Mülteci krizi iyice derinleşmeye başladı. Ülke, artık bir enkaz haline gelmişti.