Ulus-Devlet Bitiyor mu?

11 Ocak 2007

Ulus devletlerin tehdit altında olduğu iddiasının gündemi böylesine yönlendirmesi, doktora tezini bu konuda yazmış bir akademisyen olarak beni fazlasıyla heyecanlandırıyor. 1993 yılında İstanbul Üniversitesi’nde tamamladığım Güç ve Global Sistemde Rol Oynayan Aktörler başlıklı tezim, daha sonra kitap olarak da basılmıştı. Tezime başladığımda 1980’lerin sonlarıydı ve bütün amacım devlet denilen şeyin bittiğini ve artık uluslararası sistemde rol oynayan bir aktör olarak anlamının kalmadığını ispat etmekti. Çok gayret ettim ama amacıma ulaşamadım(!). Araştırmalarım bana devlet denilen siyasi varlığın hâlâ var olduğunu ve kendi bünyesi içerisindeki güç çatışmalarına, kopukluklara rağmen hâlâ tek sesli bir aktör refleksi verebildiğini gösteriyordu. Sonuç bölümünü yazarken yegane mutluluğum, devlet olmayan aktörlerin sistemde giderek daha da etkinleştiğini ve sistemin artık devletlerarası değil, küresel bir sistem haline dönüştüğünü yazabilmemdi.

Uluslararası ilişkiler alanında çalışanlar bu konunun önemini ve nasıl bir dönüşüm yaratabileceğini uzunca bir süredir tartışıyorlardı. Küreselleşme terminolojisi bu kadar popüler hale gelmeden önce buna çoğulculuk deniyordu. Birbirine benzemeyen, aynı ilişkiler düzlemini paylaşmayan, aynı tipte hareket etmeyen aktörlerin, aynı muharebe alanına çıktığı söyleniyordu. Devletler, şirketler, bankalar, uluslararası örgütler, sivil toplum kuruluşları, mafiosolar, mezhepsel ve etnik gruplar hepsi artık bağımsız aktörler gibi hareket etmeye başlamıştı. Küresel sistem A devleti şunu dedi, B devleti şöyle yaptı biçiminde incelenemiyordu. Teorik tartışmalar, pratik tartışmaların en az 20 yıl ilerisindeydi. MİT Müsteşarı Emre Taner’in açıklaması, bu tartışmaların günlük hayatımıza aktarılması açısından önemli bir fayda sağladı. Bunları zaten biliyorduk diyenlere verilmesi gereken cevap, “sizin değil, herkesin bilmesi önemli” olmalı.

Bu tür tartışmalardan şöyle açılımlar çıkarabiliriz;

1-Dünya siyasetinin yükünü ABD, Rusya, Almanya ya da İsrail gibi bir tek devletin üzerine yıkma kolaycılığından fergat etmemiz gerekiyor. Hiçbir aktör dünyayı yönetme hususunda yeterince muktedir olamıyor. Dünyanın tek kutupluluğu türünden masallara da bir son verip “kimdir, kimlerdendir bu ABD?” sorusunun sorulması gerekiyor, mesela. Kendi firmaları Iraklı direnişçilere silah satan bir ülkenin politikası öyle olsa ne olur, böyle olsa ne olur. Türkiye, Kuzey Irak’ta faaliyet gösteren kendi vatandaşlarına ait şirketleri kontrol edebiliyor mu? Japon şirketi ya da ABD şirketi diye bir şey kaldı mı? Yönetim kurullarında, hissedarları arasında onlarca değişik ülkenin vatandaşları olan şirketler kime ait sayılıyor? Farzedelim bütün yöneticiler A devletinin vatandaşları, bu şirketin o anda iktidarda bulunan A devleti yöneticileri ile aynı politikaları benimsemesinin garantisi var mı? Şirketler mutlak surette ulusal çıkarlara uygun politikaları mı uygularlar? Ulusal çıkarın ne olduğunu kim belirler? Birden fazla ulusal çıkar tanımı olduğunda, hangisinin gerçek ulusal çıkarı yansıttığına kim karar verir?

2- Eğer sistem birçok aktörün farklı çıkarlarının çarpıştığı bir alansa, dış politika da, istihbarat da, güvenlik örgütlenmesi de çok boyutlu olarak yapılandırılmalıdır. Alanın en önemli teorisyenlerinden Susan Strange, “Devletler, Şirketler ve Diplomasi” başlıklı ünlü makalesinde yeni diplomasi kavramını “devletler arası”, “şirketler arası” ve “devletler ile şirketler arası” biçiminde sınıflandırıyor. İddiasına göre yeni diplomaside güç, kamudan özel sektöre, devletlerden şirketlere kaymış bulunuyor. Yani Afganistan, Kuzey Irak, Kerkük gibi konularda yürütülecek pazarlıklar yalnızca devletler düzleminde yapılmıyor. En askeri konular bile, ekonomik açılımlarla değerlendiriliyor. Savaşa da barışa da ekonomik sonuçları bakımından anlam yüklenebiliyor.

3-Eğer sistem yanızca ulus devletlerden ibaretse, birileri bana 11 Eylül saldırısından sonra NATO’nun 5. maddesinin hangi düşman devlete karşı işletildiğini anlatabilir mi? ABD’ye Afganistan mı saldırmıştı? Nereye gitti bu El Kaide, hani?

Deniz Ülke Arıboğan   Akşam

D. Ülke Arıboğan